St. Hans – når eldgamle tradisjonar møter framtidas totalforsvar
Den 23. juni samlar nordmenn seg rundt St. Hans-bålet. Nokon ser ei hyggeleg sommarkveld. Andre ser ei gamal kyrkjehøgtid. Men Jonsok er langt meir enn begge delar – det er ei levande påminning om korleis Noreg gjennom tusen år har teke vare på både natur, tru, fellesskap og motstandskraft.
Ei høgtid med to røter
St. Hans, eller Jonsok, er blant dei eldste høgtidene vi framleis markerer i Noreg. Tradisjonen spring ut frå to kulturar som etter kvart smelta saman.
Den kyrkjelege markeringa vart lagd til 24. juni, seks månader før jul, til minne om fødselen til Johannes Døyparen, slik Lukas-evangeliet fortel. Namnet jonsok kjem frå det norrøne Jónsvaka – «Johannes-vaka», natta då ein heldt seg vaken før helgendagen.
Samstundes var denne tida alt før kristendomen knytt til ei av dei viktigaste markeringane i den norrøne kalenderen: midtsommar. Rundt sommarsolkverv stod sola på sitt høgaste, dagane var lengst, og naturen viste si største kraft. Dette vart feira med samlingar, fest, fruktbarheitsritual og eld. Etter kristninga forsvann ikkje desse skikkane – dei fekk berre eit nytt namn og eit nytt innhald.
Difor er St. Hans ei av dei fremste døma på korleis norsk kultur er bygd opp av lag på lag av historie.
Kvifor tenner vi bål?
Bålet har gjennom hundreår hatt fleire tydingar.
Det var eit symbol på ljoset som overvann mørkret. Det skulle verna gard og buskap mot vonde makter. Elden samla bygda, og frå høgder langs kysten kunne bål svara kvarandre over fjordar og dalar.
I dag er mykje av den overnaturlege trua borte. Att står fellesskapet.
St. Hans-bålet minner oss framleis om noko grunnleggjande: Når menneske samlast, blir vi sterkare enn kvar for oss.
Per Sivle såg meir enn ein sommarfest
Per Sivle skildrar ikkje St. Hans som ei folkeleg feiring med mat og musikk. Han løftar blikket mot naturen.
I diktet «St. Hans» opnar han med eit bilete av naturen som sjølv feirar høgtid:
«Naturen staar smykket til Høitid idag,
den har heist Millioner af viftende Flag.»
Blomane blir eit bryllaup. Våren blir eit prov på at livet alltid vender att. Gjennom diktet går Sivle frå naturbilete til ei personleg oppmoding.
Han spør om mennesket maktar å:
«... tiltrods for det Visne
at favne det Grønne!»
Det er kjernen i diktet.
St. Hans handlar ikkje berre om årstidene. Det handlar om håp, fornying og evna til å reise seg etter motgang.
Det er eit tema som går att i mykje av Sivles dikting. Naturen er ikkje kulisse – naturen er lærar.
Ei høgtid som passar godt inn i Totalforsvarsåret
I år markerer Noreg Totalforsvarsåret. Målet er å styrkje forståinga av at tryggleik ikkje berre blir skapt av Forsvaret eller naudetatane, men av heile samfunnet.
Det handlar om beredskap.
Det handlar om tillit.
Og det handlar om sterke lokalsamfunn.
På mange måtar illustrerer St. Hans nettopp dette.
Gjennom hundrevis av år har bygdefolk samla seg rundt bålet. Dei møttest, utveksla nyheiter, styrkte fellesskapet og tok vare på tradisjonane. Slike møteplassar skaper sosial kapital – noko som moderne forsking peikar på som heilt avgjerande når samfunn skal handtere kriser.
Eit robust samfunn blir ikkje bygd fyrst når krisa kjem.
Det blir bygd gjennom kvardagen.
Gjennom naboar som kjenner kvarandre.
Gjennom frivillige lag.
Gjennom lokale tradisjonar.
Gjennom kultur.
Frå eld til motstandskraft
Bålet som ein gong skulle jage bort vonde ånder, kan i dag lesast som eit symbol på noko anna.
Det minner oss om at ljos alltid har vore sterkast når menneske står saman.
Totalforsvar handlar ikkje berre om materiell og planar. Det handlar òg om kultur, identitet og viljen til å ta vare på kvarandre når samfunnet blir sett på prøve.
Kanskje er det nettopp difor St. Hans framleis betyr noko.
I ei tid prega av uro, uvisse og raske endringar samlast vi framleis rundt den same elden som generasjonar før oss gjorde.
I naturen fann Per Sivle eit bilete på håpet.
I vår tid kan vi òg sjå eit bilete på beredskap.
For både naturen og samfunnet minner oss om den same sanninga:
Det som held gjennom stormane, er det som har sterke røter.
I høve St Hans-aften og Jonsokfeiringa, er det naturleg at vi tek fram Sivle-diktet:
St Hans
Naturen staar smykket til Høitid idag,
den har heist Millioner af viftende Flag.
Det er Blomsternes straalende
Bryllup, den feirer.
Det er Haabets Triumf.
Det er Livet, som seirer.
Det forkyndes af tusinde jublende Kor
at her spired paany, hvor der visned ifjor.
Der er Paaskefest nu
i det hvælvede Tempel.
- O, kunde du følge
det glade Eksempel.
Ja, kunde du magte at give dig hen!
- hvor nys du fortviled, at haabe igjen!
Og kunde du magte
at leve en Sommer
og glemme den Vinter,
som var - og som kommer!
Er du syg, er du mat, er du skuffet og træt,
ak, saa ved jeg, det falder dig ikke saa let!
Men held dig, ifald
du kan evne og skjønne:
tiltrods for det Visne
at favne det Grønne!
